سه شنبه 2 خرداد 1396   23:19:28
 
زمین شناسی کلید فتح موفق مخزن
حفاری هدفمند از میسر زمین شناسی اصولی می گذرد

زمین شناسی علم و تکنیکی است که در بخش بالادستی صنعت نفت اهمیت ویژه ای دارد به طوری که در امر اکتشاف، استخراج و توسعه مخازن زیرزمینی، نقش نخست را ایفا می کند.


اکتشاف در هر منطقه نفت خیز یا گاز خیز بر سه عامل اصلی یعنی سنگ منشا، سنگ مخزن و سنگ پوشش استوار است که برای پی بردن به هر یک از عوامل در زیرزمین به دانش وسیع و شاخه های مختلف تخصصی زمین شناسی نفت، زمین شناسی ساختمانی، چینه شناسی، رسوب شناسی، ژئو شیمی آلی و همچنین کاربرد علم ژئوفیزیک در ابعاد مختلف آن از قبیل ثقل سنجی، مغناطیس سنجی، لرزه نگاری و چاه پیمایی نیاز است.
زمین شناسان به منظور تعیین مناطق دارای پتانسیل احتمالی برای انجام عملیات حفاری، ناحیه مورد نظر را تحت ارزیابی قرار داده و با مطالعات سطح الارضی در نهایت با همکاری ژئوفیزیست ها، منطقه ای را که ممکن است شرایط لازم برای وجود مواد هیدروکربنی را داشته باشد، مشخص می کنند. به منظور آشنایی بیشتر با این فعالیت ها با سید رمضان بحرینی؛ رئیس اداره زمین شناسی نفت خزر به گفت و گو نشسته ایم که ماحصل آن را در ادامه می خوانید:
-          به عنوان سوال نخست از روند انجام مطالعات زمین شناسی شرکت های نفتی به منظور اکتشاف نفت بفرمایید.   
شرکت های نفتی برای کشف و دستیابی به ذخایر هیدروکربوری زیرزمینی ابتدا یک سری مطالعات زمین شناسی مقدماتی سطح الارضی مثل تهیه عکس های هوایی و تبدیل آنها به نقشه های زمین شناسی را انجام می دهند و سپس نسبت به مطالعات تکمیلی به منظور تهیه انواع نقشه های ژئوفیزیکی، زمین شناسی، تجزیه و تحلیل داده های ژئوفیزیکی و زمین شناسی اقدام می کنند.
پس از انجام مطالعات و بررسی های تفصیلی و تفسیر داده ها، با استفاده از شاخه های تخصصی زمین شناسی، محل های احتمالی وجود ذخایر هیدروکربنی را تعیین کرده و با برنامه ریزی به حفر نخستین چاه اکتشافی اقدام می شود. به طور معمول برای مطالعات زمین شناسی پیرامون حفر یک چاه اکتشافی، فقط 3 درصد کل هزینه حفاری صرف می شود، اما از بعد اهمیت، نقش آن بسیار ضروری و پایه ای است به طوری که هر چه دانش و آگاهی زمین شناسی نسبت به حفر چاه اکتشافی بیشتر باشد، شانس کشف مخزن جدید زیادتر خواهد بود و در نتیجه از هزینه های اکتشاف کاسته می شود.
بعد از حفر چاه اکتشافی و شناسایی بیشتر مخزن و به دست آوردن حد و مرز آن، چند چاه به منزله چاه توصیفی و به دنبال آن چاه های توسعه ای در میدان نفتی برای تولید از مخزن هیدروکربوری حفاری خواهد شد.
به هر حال برنامه ریزی اصلی و اساسی هر یک از چاه ها به عهده زمین شناسان است. در هنگام حفاری هر چاه اعم از اکتشافی، توصیفی و توسعه ای حضور زمین شناسان و استفاده از علم و تکنیک زمین شناسی در محل استقرار دکل حفاری بسیار ضروری است و وجود زمین شناس برای کنترل حفاری به مثابه چشم حفاری بسیار حائز اهمیت است.  
-          در زمینه انجام حفاری‌های اکتشافی در حوضه خزر تاکنون چه اقداماتی انجام شده است؟
حفاری اکتشافی در خزر به دلیل دستیابی به منابع نفت و گاز در طبقات بهره ده (Productive series) از دیر‌ باز مورد توجه دولت ایران بوده است و کارشناسان خارجی مقیم ایران نیز با‌توجه به شرایط روز، حفاری‌هایی در سواحل خزر جنوبی کشورمان انجام داده‌اند.
شرکت های نفتی مربوط به کشورهای فرانسه، آلمان و کارشناسان نفتی شوروی سابق از سال 1928 الی 1942 حدوداً 6 حلقه چاه کم عمق در استان‌های مازندران و گلستان حفاری کردند که متاسفانه بدون ارائه، نتایج مطالعات و تحقیقات خود را از کشور خارج کردند.
بین سال های 1970 - 1960 نیز شرکت ملی نفت ایران خود راساً به انجام فعالیت های اکتشافی پرداخت که در مجموع 16 حلقه چاه (11 حلقه در دشت گرگان، 3 حلقه در مازندران و 2 حلقه چاه در گیلان) حفاری شد، البته نتیجه خاصی از این حفاری های حاصل نشد.
از سال 1368 تا سال 1375 نیز 3 حلقه چاه دریایی کم شامل، عمق خزر -1، مقداد و میثم از سوی مدیریت اکتشاف شرکت ملی نفت ایران حفاری شد که آن هم نتیجه ای در بر نداشت.
-          اقدامات نتیجه بخش در زمینه فعالیت های اکتشافی در خزر چه بوده است؟
نظر به اهمیت مقوله اکتشاف در دریای خزر و سه استان ساحلی و به منظور تمرکز بیشتر بر این موضوع، شرکت نفت خزر در اواخر سال 1376 تشکیل شد.
در فاصله سال های 2000- 1999 میلادی به منظور انجام مطالعه جامع در بخش ایرانی خزر کنسرسیومی متشکل از سه شرکت صاحب نام شل، لاسمو و وبا اویل (Veba oi) با همکاری نفت خزر تشکیل شد که نتیجه آن ایجاد یک گروه مطالعاتی تحت عنوان گروه مطالعاتی خزر جنوبی (Sought Caspian Study Group) SCSG بود. از مهمترین دستاوردهای این گروه مطالعاتی می توان به معرفی ناحیه عمیق بخش ایرانی دریای خزر به عنوان منطقه دارای پتانسیل، اشاره کرد.
یکی از اهداف گروه SCSG پی بردن به این مسئله بود که آیا می توان در بخش ایرانی خزر انتظار وجود سیستم نفتی (شامل سنگ منشاء، سنگ مخزن و پوش سنگ) را داشت یا خیر؟ که با بررسی‌هایی انجام شده، پاسخ این سوال مثبت تشخیص داده شد.
در طول 22 ماه، 10 هزار کیلومتر اطلاعات لرزه‌ای دو بعدی برداشت شد. این گروه مطالعاتی همچنین اطلاعات مربوط به 26 چاه حفاری شده در کشورهای آذربایجان و ترکمنستان را مورد بررسی قراردادند و ارتباط میان سازندهای موجود در چاه های مختلف این کشورها و چاه ‌های حفر شده در ایران را با هم مقایسه کردند.
مطالعه ژئو‌شیمیایی نشت های نفتی و بررسی همخوانی میان این نشت ها وسنگ منشاء‌های موجود در کشورهای مجاور از دیگر فعالیت های این گروه مطالعاتی بود.
-          نتیجه نهایی و اصلی که از مطالعات گروه SCSG گرفته شد، چه بود؟
با انجام مطالعات زمین‌شناسی و ژئو‌فیزیکی (Geophysic & Geology) که تحت عنوان (G&Gْْ) شناخته می‌ شد، 86 ساختار زمین‌شناسی در دریای خزر کشف شد که از میان آنها، 46 ساختار از وضعیت به مراتب بهتری بر خوردار بودند، ضمن اینکه 8 ساختار منتخب نیز در اولویت مطالعات جامع به منظور اکتشاف و تولید قرار گرفتند.
گفتنی است که از بهمن ماه سال 1388،عملیات حفاری بر روی یکی از همین بلوک‌ های اولویت ‌دار (ساختار موسوم به 6.2) انجام شد که نتیجه آن کشف میدان هیدرو‌کربوری سردار جنگل در آب های عمیق دریای کاسپین بود.
-          معمولا چه مشکلاتی بر سر راه حفاری چاه ها در آب های عمیقی چون خزر وجود دارد؟
از معضلات کار در حوضه آب های عمیق می توان به وجود مخاطرات زمین‌شناسی (Geohazard) از جمله جریان‌های موجود در کف بستر دریا (sea Current)، وجود آب های پرفشار کم عمق(Swf= Shallow Water Flow) ، سیستم گسلی پیچیده و فعال، گازهای کم عمق (Shallow Gas) و سرعت رسوبگذاری بسیار بالا که موجب تولید لایه ‌های با فشار سازندی بحرانی و غیر‌عادی می‌شود، اشاره کرد.
نبود چاه و یا میدان های نفتی مجاور به منظور انجام عمل تطابق (corrolation) نیز از چالش های عمده زمین‌شناسان عملیاتی در بخش ایرانی حوضه خزر استزیرا معمولا، برای شناخت تشکیلات زمین‌شناسی و یا سازندها و نیز مخازن هیدروکربوری از شباهت‌های موجود بین چاه در حال حفاری با چاه های مجاور که معمولاً فاصله‌ ای حدود 500 متر تا حدود 2 کیلومتر در اکثر حوضه‌ ها دارند استفاده می شود، این در حالی است که نزدیکترین میدانی که اطلاعات خوبی از آن موجود است (میدان شاه دنیز کشور آذربایجان) تقریباً 170 کیلومتر با میدان سردار جنگل فاصله دارد که این امر ریسک عملیات زمین شناسی را افزایش می دهد.
البته هم اکنون اداره زمین شناسی شرکت نفت خزر با استفاده از نمونه ها و سایراطلاعات زمین شناسی میدان شاه دنیز( به دلیل سهیم بودن شرکت ملی نفت در این میدان) که از مدت ها پیش از طریق شرکت نیکو در اختیار بود، توانسته است به نتایج بسیار خوبی دست پیدا کند.
-          شباهت میان نمونه های حاصل از میدان شاه دنیز و میدان سردار جنگل را تا چه میزان ارزیابی می کنید؟
در واقع آذربایجانی ها در میدان شاه دنیز تا محدوده ای بیش از 6 کیلومتر حفاری کرده اند و به گاز رسیده اند در حالی که مخازنشان از ما پایین تر بوده است اما این مسئله در مورد بخش ایرانی خزر به طور کامل صدق نمی کند و ما در عمق حدود 2500 متری از سطح دریا به نفت رسیدیم اما تشابه لایه بندی ها در کسب اطلاعات به روند انجام مطالعات کمک شایانی کرد.
-          فسیل ها چه نقشی در انجام مطالعات زمین شناسی دارند؟
میکروفسیل ها نقش مهمی در انجام مطالعات زمین شناسی دارند به ویژه آنهایی که شاخص هستند و سن بخصوصی را نشان می دهند. زمین شناسان معمولا این میکروفسیل ها را با میکروسکوپ پولاریزان بررسی می کنند و ضمن یادداشت خصوصیات آنها در ستون توضیحات، لاگ های الکتریکی مرتبط را در کنارشان قرار می دهند. در نهایت با مجموع مشاهدات، نوع سازند، نام و سن آن مشخص می شود.
در چاه سردارجنگل-1 عدم وجود چاه، مبنا جهت تطابق کار را دشوار می کرد و کار تشخیص لایه ها و سازندها و نامگذاری آنها مشکل بود. حتی زمان تشخیص رسیدن به مخزن نیز بسیار دشوار بود که البته خوشبختانه این امر با موفقیت انجام شد.
-          منظور از فسیل شاخص چه نوع فسیلی است؟
در خزر یک میکروفسیل خاص به "استراکودا" وجود دارد که در شناسایی سن لایه ها به ما کمک می کند.
فسیل "استراکودا" قبلا" در سل 1389به عنوان فسیل شاخص برای تعیین سن لایه‌های زمین‌شناسی در چاه‌های حفاری شده در میدان شاه دنیز توسط شرکت نفت خزر مورد مطالعه قرار گرفت. هم اکنون نیز کار مطالعه فسیل‌شناسی چاه شماره یک میدان سردار جنگل به شکل جامع ‌تر در حال انجام است که نتایج حاصل از انجام آن، به زودی اعلام می‌شود.
-          توانایی نفت خزر در بخش مطالعات زمین‌شناسی خشکی را چگونه ارزیابی می کنید؟
شرکت نفت خزر توانایی انجام کارهای عملیاتی و مطالعاتی در بخش خشکی را نیز داراست، ضمن‌اینکه همواره از کمک مراکز پژوهشی، علمی و دانشگاهی استقبال می کند.
پیش از این نیز مطالعات موردی از سوی زمین شناسان کشوری و متخصصان نفت خزر در بخش خشکی انجام شده است که نتیجه این مطالعات از وجود پتانسیل‌های احتمالی گاز در استان گلستان و بلاخص دشت گرگان خبر می‌دهد.
گفتنی است که نتایج مطالعات ژئوفیزیکی در استان گلستان و به ویژه دشت گرگان، نسبتا" امیدوار کننده به نظر می رسد. مطالعات خطوط لرزه‌ نگاری دو بعدی و بازبینی اطلاعات مربوط به چاه‌های آذربایجان و ترکمنستان نیز انجام شده است.
-          برنامه آینده مطالعاتی خزر بیشتر در چه بخش هایی پیش بینی شده است؟
مدلسازی حوضه رسوبی با استفاده از نرم‌ افزارهای تخصصی، نمونه ‌گیری از مغزه‌ حفاری و کسب اطلاعات از خصوصیات سنگ مخزن و میزان تخلخل ونفوذ‌پذیری از برنامه‌های آتی اداره زمین‌شناسی شرکت نفت خزر است.
همچنین بازبینی و به روز رسانی اطلاعات قدیمی مربوط به مناطق کم عمق دریای کاسپین (مطالعات انجام شده در این حوضه، اکثرا" قدیمی و غیرقابل استناد است) نیز در دستورکار قرار دارد.
از دیگر موارد اولویت دار می توان به بازبینی اساسی مطالعات زمین شناسی 3 استان ساحلی و بخش جنوبی دریای خزر اشاره کرد.
در ضمن باید گفت که هم اکنون تدوین یک کتاب جامع و علمی به عنوان مرجع زمین شناسی در حوضه خزر در دست اقدام است علت آن هم این است که تاکنون اکثر کتب و منابع موجود در حوضه خزر، ترجمه کتاب‌های روسی بوده است.
در تدوین این کتاب از تمامی منابع موجود، نتیجه مطالعات روز و همچنین تجربیات اکتسابی متخصصان اداره زمین‌شناسی شرکت نفت خزر استفاده شده است با این وجود، باز هم خود را از انجام مطالعات و همکاری‌های مشترک بی نیاز نمی‌دانیم.
-          کلام آخر!
اینکه باید به امر زمین شناسی به عنوان چشم حفاری توجه ویژه ای کرد زیرا هر چه حفاری با دانش و اطلاعات بیشتری پیش برود، نتیجه کار موفقیت آمیزتر خواهد بود.

شماره خبر:1/16788

گفت و گو: فروغ گشتاسبی



کلمات کليدي
سید رمضان بحرینی، زمین شناسی نفت ، رئیس اداره زمین شناسی، فروغ گشتاسبی
بیشتر
 
 
تعداد بازديد اين صفحه: 28235
  مقاله   گزارش   گفت‌وگو   یادداشت
 


 

خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (niocguest)


مجری سایت : شرکت سیگما